Ημέρα πένθιμης ιστορικής μνήμης θα μπορούσε να χαρακτηρίσει κανείς την 29η Μαΐου. Ας γράψω, λοιπόν, λίγα λόγια (και όσα μπορώ να θυμηθώ) σχετικά με ένα βιβλίο, που διάβασα πριν από μερικούς μήνες. Αναφέρομαι στο βιβλίο της κ. Βιτάλη, Ιερή Παγίδα. Γρήγορο, αλλά όχι βιαστικό, χωρίς περιττές φιοριτούρες, αλλά όχι στεγνό, το διάβασα σχεδόν απνευστί.
Υπότιτλος του βιβλίου είναι Το απόκρυφο χρονικό της Κωνσταντινούπολης. Από κάτω με μικρότερα γράμματα, αλλά δεν γνωρίζω εάν ήταν επιλογή της συγγραφέως ή του εκδότη στα πλαίσια της καταλογογράφησης γράφει μυθιστόρημα. Δεν αφήνεται κενή η κατάταξη, αλλά ούτε και γράφεται «ιστορικό μυθιστόρημα». Το λέω αυτό γιατί η συγγραφέας ακολουθεί μία τεχνική, τουλάχιστον έτσι κατάλαβα εγώ, την οποία πρωτοσυνάντησα στο Όνομα του Ρόδου του Ουμπέρτο Έκο. Την τάχα ανακάλυψη κάποιου χειρογράφου. Το χειρόγραφο στην Ιερή Παγίδα είναι προφανώς το χρονικό σε μορφή ημερολογίου της Ιουστίνης Νοταρά. Ο αντίστοιχος χειρισμός του Έκο νομίζω ότι ήταν καλύτερος. Έγραφε, απλώς, για ανακάλυψη χειρογράφου και έπαιζε με τον αναγνώστη του, εάν αυτό που διάβαζε ήταν μυθιστόρημα ή το ίδιο το χειρόγραφο. Αντιθέτως, στην Ιερή Παγίδα στην εισαγωγή διαβάζουμε
«μετέτρεψε με τρόπο μαγικό την Ιστορία σε κάτι πιο…αληθινό: σε μυθιστόρημα» (αρκετά κλισέ και στα όρια του γλυκερού κατά την γνώμη μου, ιδίως με την χρήση των αποσιωπητικών), ενώ στην σελίδα των πηγών, η συγγραφέας αναφέρεται στο πού ανέτρεξε για την συγγραφή του μυθιστορήματός της: από αρχειακό υλικό, από επαφή με τον Βυζαντινολόγο Σερ Στήβεν Ράνσιμαν κλπ. Τα «περί μαγείας», όπως και η αναφορά στον τρόπο εργασίας-αναζήτηση πηγών κλπ (εάν και όλα τα καλά μυθιστορήματα ασχέτως εάν είναι ιστορικά ή όχι χρειάζονται πηγές και έρευνα για την συγγραφή τους-σε διαφορετικές περιπτώσεις μπορεί κανείς να συναντήσει τον Σόλωνα να πίνει καφέ και να μιλά για τον καινούργιο του υπολογιστή σε κάποιον δικηγόρο και μεγαλομέτοχο πολυεθνικής με φόντο την Ρώμη της Αυτοκρατορικής εποχής. Το ξέρω υπερβολικό και χιουμοριστικό) κατέστρεψαν αυτήν την μαγική αμφιβολία, το κλείσιμο του ματιού στον αναγνώστη, σχετικά με το εάν το βιβλίο είναι αληθές ή αληθοφανές.
Παρά το προβληματικό, κατά την γνώμη μου, αυτό σημείο το βιβλίο είναι πολύ καλό. Για αυτό και το διάβασα απνευστί, όπως προανέφερα. Μέσω του ημερολογίου της Ιουστίνης μαθαίνουμε τις περιπέτειες του αδελφού της Ιακώβου, αλλά και τα τεκταινόμενα λίγο πριν, κατά, αλλά και μετά την Άλωση. Τα πριν και τα κατά έχουν χωρικό πλαίσιο την Κωνσταντινούπολη, ενώ τα μετά την Βενετία. Ένα άλλο χωρικό πλαίσιο είναι αυτό της Αδριανούπολης, αλλά δεν αποτελεί το κύριο.
Για την Λεία Βιτάλη και ορθώς κατά την γνώμη μου, ο Μωάμεθ δεν άλωσε τίποτα άλλο, παρά μια ήδη αλωμένη «αυτοκρατορία». Αυτό, βέβαια, δεν αναιρεί , την όποια αξία των ηγετών κλπ της κάθε πλευράς, τόσο της νικήτριας, όσο και της ηττημένης. Πρέπει να σημειωθεί, πάντως, ότι και εάν υπάρχει στην αφήγηση ο Μωάμεθ, δεν θυμάμαι να αναφέρεται ο τελευταίος Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ΙΑ’ Παλαιολόγος. Ίσως η απουσία του Αυτοκράτορα να συμβολίζει την απουσία, την ανυπαρξία της Αυτοκρατορίας.
Πέρα από το ιστορικό πλαίσιο και την δράση των χαρακτήρων σε σχέση με αυτό υπάρχουν και οι προσωπικές σχέσεις. Σημαντικότερες είναι αυτές του κεντρικού ήρωα Ιακώβου: η ερωταγωγική με την δούλα Σιχθάν, η «κλασσική» με την Ζαμπέτα και η ομοφυλοφιλική σε τεντωμένο σκοινί μεταξύ της τρομώδους γοητείας και της απέχθειας με τον Μωάμεθ. Η ερωταγωγική με την δούλα Σιχθάν, εισάγει τον Ιάκωβο- μεταξύ άλλων- και στην τεχνική του στοματικού έρωτος και δη της αιδοιολειχείας.  Γιατί αιδοιολειχία και όχι πχ πεολειχία ή αμοιβαίο στοματικό ερεθισμό; Νομίζω όχι από άποψη «ηθικής» (εάν έχετε προσέξει είναι τα εν στύσει πέη, που συνήθως χαρακτηρίζουν μία δημιουργία ως ακατάλληλη, παρά τα αιδοία), ούτε για να μάς κλείσει πονηρά το μάτι και να μας τονώσει το ενδιαφέρον στην ανάγνωση του βιβλίου, αλλά κυρίως ως foreshadowing.
Η σχέση με την Ζαμπέτα, μία Βενετσιάνα αριστοκράτισσα, προοριζόταν να είναι η κλασσική-«τυπική» σχέση μεταξύ άνδρα και γυναίκας. Απ’ όσα μπορώ να θυμηθώ από την ανάγνωση του βιβλίου, η μεγάλη αδελφή Άννα δεν εγκρίνει και πολύ την σχέση, ενδεχομένως λόγω δογματικών διαφορών. Όμως, έχω την εντύπωση ότι σε ανώτερες τάξεις, όπου υπήρχαν και γάμοι συμφερόντων κλπ (λες και δεν υπήρχαν/υπάρχουν σε άλλες τάξεις κλπ), οι δογματικές διαφορές ξεπερνιόνταν, ή βρισκόταν ένας μηχανισμός να καταλαγιασθούν οι όποιες «τύψεις» για την κοινωνία με ετεροδογματικούς ή ακόμα και με αλλοθρήσκους.
Υπάρχει και η σχέση-σε πολλά σημεία της βίαια και εξαναγκασμένη- με τον Μωάμεθ. Η συγγραφέας αναπαράγει έναν θρύλο, που θέλει την πολιορκία της Κωνσταντινούπολης να γίνεται για να αποκτήσει ο Μωάμεθ τον Ιάκωβο. Ο πόλεμος και η καταστροφή (ορθότερα το τελειωτικό χτύπημα μιας σε επιθανάτιο ρόγχο) Αυτοκρατορίας, δεν γίνεται για πολιτικούς κλπ λόγους, αλλά για χάρη του έρωτα. Κάτι σαν τα Τρωϊκά δηλαδή. Ο Ιάκωβος νοιώθει γοητεία, ίσως και μυστικιστική επαφή με τον Μωάμεθ, αλλά προφανώς όχι και έρωτα. Αντιθέτως, ο Μωάμεθ, νοιώθει σαρκικά ερωτευμένος και για να έχει την αποκλειστικότητά του τον ευνουχίζει (η διαδικασία περιγράφεται λεπτομερώς σε άβολο βαθμό). Ο ευνουχισμός επίσης γίνεται για να μην αποκτήσει παιδιά, τα οποία μπορεί να απειλήσουν τον Σουλτάνο.
Αφηγήτρια, ορθότερα χρονικογράφος, είναι η Ιουστίνη κεντρικοί ήρωες, όμως είναι πρωτίστως ο αδελφός της Ιάκωβος, με τον οποίον φαίνεται να διατηρεί έναν μυστικιστικό δεσμό, δευτερευόντως δε ο πατέρας της, τελευταίος Πρωθυπουργός του Βυζαντίου. Ο Λουκάς Νοταράς δεν παρουσιάζεται απλώς ως ο άνθρωπος, που είπε το βδελυρό «Κρειττότερόν εστιν ειδέναι εν μέση τη πόλει φακιόλιον βασιλεύον Τούρκων ή καλύπτραν λατινικήν». Παρουσιάζεται από ρεαλιστής (η Δύση δεν θα μπορούσε να βοηθήσει τους ορμητικούς και επελαύνοντες Οθωμανούς, παρά την όποια Ένωση- συνεπώς έπρεπε να βρεθεί ένας τρόπος συνεννόησης με αυτούς) μέχρι και αναζητητής του συμφέροντός του. Δεν γράφω συμφεροντολόγος, διότι έχει αποκτήσει αρνητική έννοια. Σε αυτήν του την ιδιότητα, προσπαθεί να προβάλει τον εαυτό του και την οικογένειά του ως απαραίτητους στην νέα τάξη πραγμάτων, που αναπόφευκτα έρχεται, φυγαδεύει κινητή περιουσία και χρηματικό στην Δύση, αλλά και μέλη της οικογένειάς του. Πολιτικός ων, προσπαθεί να ισορροπήσει, τόσο για το ίδιο συμφέρον, όσο και για το κοινό μεταξύ του Βησσαρίωνος και του Γενναδίου. Ο τελευταίος δεν παρουσιάζεται τόσο ως ο πρώτος πατριάρχης της Άλωσης, που εξασφάλισε τα προνόμια των Ορθοδόξων, αλλά λίγο πολύ ως ένας φανατικός.
Ο Ιάκωβος είναι ο ήρωας και το άτομο, που προαλείφεται από τον πατέρα του να λάβει τα ηνία στην όποια νέα τάξη. Για κάποιον καιρό και με φρικτό τίμημα, όπως προαναφέρθηκε, ήταν μέρος του μηχανισμού εξουσίας, για να δει, όμως, τον πατέρα του και τους αδελφούς του να σφαγιάζονται.
Ο κεντρικός ήρωας του βιβλίου θα εγκαταλείψει την αυλή του Μωάμεθ και-μετά από περιπέτειες- θα πάει στην Βενετία, όπου θα ενωθεί με την οικογένειά του.. Η συγγραφέας μας τον παρουσιάζει ως μία προδρομική μορφή που συνειδητοποίησε την ελληνικότητα, που προσπάθησε να προχωρήσει προς αυτήν και όχι να αναστήσει την νεκρή πλέον Βυζαντινότητα. Εδώ θα πρέπει να λάβουμε υπ’ όψιν μας και την αδελφή του Άννα, ανθενωτική μεν, όχι τόσο φανατική δε, που θα απαιτήσει την οικοδόμηση ελληνορθοδόξου ναού. Με αυτό, ίσως η συγγραφέας να θέλει να μας δείξει ότι ο Ευρωπαϊσμός, ο δυτικός τρόπος σκέψης δεν εξαρτώνται τόσο από ένα δόγμα και θρησκεία, αλλά ενδεχομένως από πολλά ακόμα και από κανένα.
Ο Ιάκωβος θα νυμφευθεί την Ζαμπέτα, με επιμονή της τελευταίας, όμως, είναι αδύνατον να την ικανοποιήσει σεξουαλικά με διείσδυση και φυσικά να κάνει παιδιά μαζί της. Συνεπώς, νομίζω ότι για αυτόν τον λόγο υπήρχε η αναφορά στην αιδοιολειχία και για αυτό εκ των υστέρων την θεώρησα foreshadowing.
Ενδεχομένως, όμως, πέρα από τις δράσεις, τις σκέψεις, την συμπεριφορά των ηρώων να υπάρχει και ένα ευρύτερο συμβολικό επίπεδο, ιδίως σε σχέση με τον Ιάκωβο τον κεντρικό ήρωα. Σκέφτομαι το εξής: την τρομώδη απέχθεια προς τον Μωάμεθ ως συμβολισμό της απεχθούς γοητείας ή της απέχθειας που φαίνεται να μάς δημιουργεί η Τουρκία (από την μία λέμε ότι μάς επιβουλεύεται ότι δεν σέβεται τα δικαιώματα, αλλά από την άλλη πέταμε και το αντιφατικό θαυμάζοντάς τους «οι Τούρκοι έχουν οργανωμένο Κράτος και διπλωματία»).

Advertisements

One response »

  1. […] αυτό οι Εαρινή Συμφωνία , Λεξημα , librofilo , Πατριάρχης , Ντροπαλός (συγγνώμη εαν παρέλλειψα […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s