Διαβάζω, παρακολουθώ, ακούω για την οικονομική κρίση και αισθάνομαι ολοένα και πιο μπερδεμένος. “Είναι φυσικό”, θα μού απαντούσατε “δεν διαθέτεις τις απαραίτητες τεχνικές γνώσεις”. Αναμφισβήτητα έχετε δίκιο. Ενδεχόμενοι επιπλέον παράγοντες να είναι ότι σε ατομικό επίπεδο δεν έχω βιώσει ακόμα την κρίση (και εύχομαι, φυσικά, να μην), όπως και ότι δεν είμαι και τόσο βέβαιος, πόσο η κρίση αυτή σχετίζεται (ακόμα) με την ελληνική πραγματικότητα. Οι επενδυτικές τράπεζες δεν πρέπει να είναι διαδεδομένες στην Ελλάδα, ή και να υπάρχουν, και η οικία, νομίζω, αντιμετωπίζεται είτε ως βασικό αγαθό, είτε -στην περίπτωση, που κάποιος έχει και άλλα ακίνητα πέραν αυτού, που κατοικεί, ως κληροδοτέο αγαθό και ως συμπληρωματικό εισοδημάτων. Θέλω να πω τα εξής: ότι στην Ελλάδα μού φαίνεται πιθανότερο ένας γονέας να κρατήσει ακίνητα για να τα κληροδοτήσει στα παιδιά του, “για να έχουν ένα κεραμίδι πάνω από το κεφάλι τους”, ακόμα και εάν ως περιουσιακό στοιχείο είναι μικρότερης αξίας σε κάποιες περιόδους σε σχέση με άλλες επιλογές.

Θα σήμαινε αυτό, λοιπόν, ότι η κρίση δεν μας αφορά και δεν θα έπρεπε να ασχολούμαστε με αυτήν; Προφανώς όχι. Εξάλλου, λέγεται, ότι υπάρχει μία διαρκής ενδημική κρίση στην Ελλάδα. Αυτή δεν έχει να κάνει τόσο με την ύπαρξη ή μη χρέους και ελλειμμάτων ( τα προβλήματα δημιουργούνται, όταν δεν μπορείς να βρεις δανειστές, που να σε θεωρούν αξιόπιστο να σε δανείσουν περαιτέρω), αλλά με την χαμηλή παραγωγικότητα και την ύπαρξη της παραοικονομίας. Στο μεταξύ πολλοί που προηγουμένως φωνάζαν για την πτώση στο ποσοστό αποταμίευσης, τώρα γκρινιάζουν, που ο κόσμος δεν καταναλώνει. Και φυσικά η κλασσική “ελληναράδικη” αντίληψη: η χαιρεκακία, που άλλα Κράτη βρίσκονται στα όρια της χρεοκοπίας ή σε βαθιά κρίση και η ψιλοπεποίθηση του “έλα μωρέ! Κάτι θα γίνει και θα ξελασπώσουμε”. Από την άλλη έχω την αίσθηση ότι βιώνουμε μία αυτεκπληρούμενη προφητεία εδώ, λες και ο μπακάλης της γειτονιάς είχε επενδύσει σε τοξικά ομόλογα κλπ. Με λίγα λόγια νομίζω ότι είμαστε ικανοί να φέρουμε εδω την κρίση πριν από την ώρα της και να την προσθέσουμε στην ενδημική κρίση: καταστήματα να ανεβάσουν τις τιμές, εν όψει τις μελλοντικής κρίσης, καταναλωτές να περιστείλουν την κατανάλωση πριν καν αυξηθούν οι τιμές και μετά η αλυσίδα είναι γνωστή.

Εάν έχω καταλάβει καλά, η παρούσα κρίση είναι αποτέλεσμα ενός “παιχνιδιού μουτζούρη” ή “τζιζ: πέτα την βόμβα”. Ο Χ δάνειζε στον Ψ. Ο Χ δεν είχε τα χρήματα, αλλά τα δανειζόταν από τον Ω και ο Ψ δεν είχε πιστοληπτική αξιοπιστία. Ο Ω πουλούσε τους μελλοντικούς τόκους στον Α κοκ. Λίγο πολύ ένα εμπόριο προσδοκιών, παρά αναγωγή στην πραγματικότητα. Προφανώς κάποια στιγμή, κάποιος κάποιοι άρχισαν να προβληματίζονται με αυτό το “εμπόριο ελπίδας”, ήθελαν τις γήινες από τις αστρονομικές επιδόσεις και άρχισαν να απαιτούν την εξυπηρέτηση των χρεών προς αυτούς, την ρευστοποίηση των τίτλων κλπ. Λόγω πολυπλοκότητας, λόγω προβλεπτικής αποτυχίας ή για ό,τι άλλο θέλετε κάποιοι δεν μπόρεσαν να ανταποκριθούν και η “βόμβα έσκασε”. Και ως γνωστόν, όταν συμβαίνει κάτι τέτοιο θύμα δεν είναι μόνο αυτός, που την κρατά στα χέρια του, αλλά και μερικοί γύρω του. Επίσης υπάρχουν και οι “τραυματισμένοι” (ελαφρά ή βαριά). Τυχεροί είναι όσοι την γλυτώσουν με “αμυχες”. Και εδώ δεν μιλάμε για μικρές επιχειρήσεις, αλλά για κολοσσούς, στους οποίους το κυκλοφορούν χρήμα (πραγματικό και προσδοκώμενο) μπορεί να ήταν και πολλαπλάσιο ΑΕΠ Κρατών και όχι μόνο “τριτοκοσμικών”. Καταρρέοντας παρασέρνουν και πολλούς άλλους μαζί τους.

Ίσως αυτό, που γκρεμίζει κάθε κρίση να είναι οι βεβαιότητές μας, η προσήλωση της προσοχής μας σε αυτό, που μάς φαίνεται ενδιαφέρον, μάς αρέσει ή ό,τι άλλο. Κάθομαι και συλλογίζομαι την περιρρέουσα ατμόσφαιρα περί οικονομικών συστημάτων, τότε στα σχολικά χρόνια, όπου υπήρχε και ο διπολισμός: τα σοσιαλιστικά συστήματα επικεντρωμένα στην παραγωγή, στην εκβιομηχάνιση, στα περιβόητα πενταετή -συγγνώμη-πεντάχρονα. Τα καπιταλιστικά στις υπηρεσίες. Υπήρχε στα αλήθεια αυτή η μονομέρεια ή όχι; Εάν υπήρχε, μήπως γινόταν μόνο και μόνο ως αντίδραση στην μονομέρεια του αντιπάλου; Και άραγε όρισε άραγε ο Marx να γίνουν κρατικά όλα και όταν ο Hayek προβληματιζόταν και για το (κοινωνικό) κράτος, αυτό σήμαινε ότι ευνοούσε την κάθε κατάλυση κοινωνικής αλληλεγγύης; Εν τέλει, πόσοι από εμάς ξεφυλλίσαμε στα σοβαρά τον Hayek, τον Smith, τον Marx κλπ, αντί απλώς να αναπαραγάγουμε υπεραπλουστευμένες περιλήψεις των σχολιαστών τους, αυτών μάλιστα, που επιβεβαιώνουν τις εκ των προτέρων προκατειλημμένες θέσεις μας και θέσεις των επαινετικών και κριτικών σχολιαστών τους;

Πρέπει να σάς εξομολογηθώ -και άσχετα με την οικονομική κρίση- πως δεν καταλαβαίνω, ποιό είναι το ιδανικό σημείο ισορροπίας στα θεμελιώδη μεγέθη της ανεργίας του πληθωρισμού και της αξίας του χρήματος σε σχέση με αλλοδαπά νομίσματα. Δεν αναφέρομαι ούτε στα μεγέθη, που επιβάλλουν διάφορες συνθήκες. Αναφέρομαι σε κάποιες συγκεκριμένες (έστω με λίγη απόκλιση) τιμές. Να μάς πουν οι οικονομολόγοι πχ ότι ο πληθωρισμός πρέπει να έχει Χ τιμή περίπου, η ανεργία Ψ κλπ. Αντιθέτως, το μόνο, που βλέπουμε είναι γκρίνια. Όταν ένα μέγεθος είναι χαμηλά δεν μάς αρέσει, ούτε όταν είναι ψηλά. Στα αγαθά το ίδιο: ακριβαίνει η οικοδομή; Ο κόσμος δεν θα έχει να πάρει το δικό του σπίτι. Πέφτουν οι αξίες; Η οικονομία είναι σε ύφεση. Δυνατό ευρώ; Πλήττονται οι εξαγωγές. Αδύναμο; Το καλάθι της νοικοκυράς είναι άδειο. Καθώς η προσωπική μου επαφή με τους οικονομολόγους είναι κυρίως μέσω των εφημερίδων από κάποιο σημείο και μετά έχω την αίσθηση ότι γκρινιάζουν απλώς για να γεμίσουν τις στήλες τους και σελίδες. Όπως και οι συνάδελφοί τους στο πολιτικό: ψυθίρισε κάτι το μέλος του κόμματος, την ώρα που μιλούσε ο Αρχηγός; Εξυφαίνεται ανταρσία. “Πρόεδρε, δεν τραβάμε”. Υπάρχει κρίση. Και η πανταχού παρούσε και αγαπημένη εκλογολογία αμέσως μόλις κλείσουν οι κάλπες.

Απορία: πληθωριστική κρίση υπάρχει, όταν έχουμε σπανιότητα αγαθών και υπηρεσιών, με αποτέλεσμα να προσφέρονται ολοένα και υψηλότερες τιμές για αυτά, ενώ κρίση ύφεσης, όταν υπάρχει υπερπληθώρα τους με αποτέλεσμα να πωλούνται όσα περισσότερα/χρηματική μονάδα και να αυξάνεται η αξία της ή γράφω βλακείες;

Στις κοινωνικές επιστήμες, η οικονομική “πουλά τον εαυτό της” ως πιο επιστημονική πιο scientific επειδή κάνει πολλές φορές εκτεταμένη χρήση μαθηματικών, αντί απλώς να διατυπώνει διάφορες γνώμες. Ένας πολιτικός αναλυτής, π.χ είτε ακαδημαϊκός είτε δημοσιογράφος δεν θα διατυπώσει τίποτα άλλο παρά μία γνώμη, ιδίως σε ό,τι αφορά μελλοντικά γεγονότα: πχ. θα γίνουν εκλογές. Εάν δεν γίνουν πολύ απλά θα διαψευσθεί και η γνώμη του για το συγκεκριμένο ζήτημα δεν θα είναι έγκυρη. Ο οικονομολόγος, όμως, ιδίως ο μαθηματικά προσανατολισμένος; Εϊναι δυνατόν να ακυρώνονται τα μαθηματικά; Όχι δεν είναι. Το μοντέλλο δουλεύει, οι μετοχές έχουν αποδόσεις, οι ζημίες μειώνονται κλπ. Τότε, τί συμβαίνει και ξαφνικά τα πράγμα στραβώνει, ενώ έχει ανακαλυφθεί ο μαγικός αλγόριθμος της διαρκούς ανάπτυξης κλπ; Νομίζω πολύ απλά ότι στην περίοδο της ευφορίας, όλοι οι παράγοντες, που δεν λήφθηκαν υπ’ όψιν επιδρούν κυρίως θετικά, έστω ουδέτερα. Ο οικονομολόγος, δεν λαμβάνει όλους τους παράγοντες υπ’ όψιν το πρότυπο στην ουσία δουλεύει σε σχέση με δύο, άντε τρία στοιχεία. Ξαφνικά, όμως, οι λοιποί παράγοντες επιδρούν καθοριστικά και τότε…Πολλοί λένε ότι αυτό είναι εγγενές στην ανθρώπινη φύση, πως δεν μπορεί να συνδυάσει πάνω από τρεις μεταβλητές, όπως δεν μπορεί να αντιληφθεί παραπάνω απο τρεις διαστάσεις στον χώρο. Με λίγα λόγια μεγάλο μέρος της ευημερίας μας, αλλά και των παχυλών τους μισθών και bonus δεν οφείλεται, ούτε σε ικανότητα, ούτε σε επιστημοσύνη, αλλά πολύ απλά σε καθαρή τύχη κατά την γνώμη του “Ευφυία μηδέν” στο Eduard Launet Στο βάθος του εργαστηρίου αριστερά, Ενάλιος, 2008, σσ. 54-56 και μάλλον με βρίσκει σύμφωνο. Γράφω μάλλον, διότι, εάν δεχτούμε τα συμπεράσματα τέτοιων ερευνών, χωρίς να εξετάσουμε όλη την λογική τους κλπ θα δεχθούμε ότι οι μαϊμούδες είναι ικανές να γράψουν τα έργα του Σαίξπηρ κλπ.

Πέρα από τα οικονομικά μεγέθη, τις περισσότερες φορές υπάρχουν και άλλοι παράγοντες, που διαδραματίζουν ρόλο για την πορεία μίας οικονομίας. Σκεφτείτε τις αντιλήψεις, τις προσδοκίες, τις ανατροφοδοτούμενες προσδοκίες ή και διαψεύσεις. Για αυτό και πολλές φορές αναρωτιέμαι: μήπως τα ΜΜΕ με την αρνητική τους απεικόνιση για την οικονομία έχουν μεγαλύτερη επίδραση από τους οικονομολόγους τους επιχειρηματίες κλπ στο να εμποδίσουν την αναστροφή του κλίματος;

Μπορεί ως εικόνα να βλέπουμε τα στελέχη των τραπεζών στα “ρετιρέ” και τους απλούς εργαζομένους στα “υπόγεια”, μια πιο ρεαλιστική παρομοίωση, όμως, θα έβαζε τις τράπεζες/τραπεζίτες στα “θεμέλια” και τους απλούς εργαζομένους στις “σοφίτες”. Για αυτό και μού φαίνεται λογική η προσπάθεια να στηριχθεί το τραπεζικό-πιστωτικό σύστημα. Όμως, δεν μπορώ να καταλάβω, γιατί θα πρέπει να στηριχθούν και πιστωτικά ιδρύματα, που απέτυχαν. Όπως και άλλες επιχειρήσεις πρέπει να υποστούν το κόστος της αποτυχίας τους (παρενθετικά: εάν θεωρούσα κάτι λογικό για αποτυχημένες επιχειρήσεις και για τα άτομα, που υπάρχουν πίσω από αυτές, θα ήταν ένα σύστημα, που να τούς επέτρεπε ξανά να δοκιμάσουν και να ρισκάρουν, παρά να καταδικάζονται στην ανυποληψία, είτε αφορά μεγάλους επιχειρηματικούς ομίλους, είτε μικρές επιχειρήσεις) και επίσης δεν καταλαβαίνω, γιατί θα πρέπει τα στελέχη να ζητούν “χρυσά αλεξίπτωτα”, όταν για τους άλλους θεωρούν ότι το “δίχτυ” κοινωνικής προστασίας είναι πολύ μεγάλο και ασύμφορο. Αντιστοίχως και για τις βιομηχανίες.

Σκέφτομαι επίσης τους διάφορους θεσμικούς και “θεσμικούς” φορείς, οι οποίοι ζητούν σφιχτές πολιτικές, περιορισμό των αυξήσεων, περιστολή των μισθών, ενδεχομένως και απολύσεις. Ας δεχτώ ότι έχουν δίκιο. Πόσο, όμως, χάνουν σε αξιοπιστία, όταν αιτούνται αυτά τα μέτρα για όλους εκτός από τους εαυτούς τους!